* Nguyễn Văn Kỷ
Kể từ đầu thế kỷ XX đến nay,
chủ nghĩa tư bản đã có rất nhiều thay đổi. Trong cuộc đua tranh kinh tế với chủ
nghĩa xã hội theo mô hình xôviết, phần thắng lại thuộc vể chủ nghĩa tư bản. Sau
sự kiện Liên Xô tan rã, kết thúc chiến tranh lạnh, chủ nghĩa tư bản đã mạnh lên
hơn trước. Điều này khiến cho trong giới lý luận không còn chỉ có những ý kiến
nghi ngờ lẻ tẻ nữa mà xuất hiện ngày một nhiều những lập luận đòi phải xem xét
lại những luận điểm mà V.I.Lênin đã khái quát. Cụ thể như: Thế nào là chủ nghĩa
tư bản"ăn bám", "thối nát" và "giãy chết"? Sự nở
rộ ngày một nhiều các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong các nước tư bản phát triển
nhất có phải là biểu hiện của quá trình "phi tập trung ho á các độc
quyền" hay không?...
Về mặt lý
luận, vấn đề về địa vị lịch sử của chủ nghĩa tư bản độc quyền đã được V.I.Lênin
nghiên cứu trong nhiểu tác phẩm, đặc biệt trong suốt thời kỳ từ năm 1903 đến
năm 1917. Tuy nhiên, về sau này, trong một số cuốn sách nhằm xã hội hoá các
nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản hiện đại, vấn đề về địa vị lịch sử của chủ nghĩa
tư bản độc quyền thường xuyên bị bỏ qua, bị né tránh không đề cập đến. Vậy câu
hỏi cần đặt ra ở đây là, trong bối cảnh như vậy, cần phải làm thế nào để có thể
bảo vệ tính khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin và lý luận của V.I.Lênin về địa
vị lịch sử của chủ nghĩa tư bản độc quyền?
Nhằm góp phần bổ sung, cập
nhật và bảo vệ tính khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung và lý luận của
V.I.Lênin về chủ nghĩa tư bản độc quyền nói riêng trong bối cảnh hiện nay, xin
đề cập “Một số vấn đề kinh tế chính trị của chủ nghĩa tư bản ngày nay”
1. Chủ nghĩa tư bản ngày nay đã ứng dụng những thành tựu của cuộc cách mạng
khoa học và công nghệ hiện đại một cách rộng rãi và ngày một nhanh chóng
2. Trong điều kiện chủ nghĩa tư bản độc quyền, chế độ sở hữu cổ phần tư bản
chủ nghĩa đã được áp dụng ngày càng rộng rãi và phổ biến
3. Sự gia tăng
vai trò kinh tế của nhà nước tư sản trong điều kiện chủ nghĩa tư bản độc quyền
4.
Sự thất bại của mô hình chủ nghĩa xã hội Xô viết là một nguyên nhân quan trọng
làm cho chủ nghĩa tư bản đương đại mạnh lên so với trước
Sự phát triển mạnh lên rõ rệt của chủ nghĩa tư bản là một thực tế hiển
nhiên và hoàn toàn có thể cắt nghĩa được bởi những nguyên nhân nêu trên. Nhưng
sẽ là sai lầm đến mức phi lý khi căn cứ vào đó mà lầm tưởng về sự vĩnh hằng của
chủ nghĩa tư bản. Cho dù có thể phát triển cao hơn nữa, nó vẫn không thể tự
chữa khỏi cho mình những căn bệnh tiếm tàng từ thuở mới hình thành. Những căn
bệnh đó đến nay đã và đang tiếp tục hoành hành và thực sự đã trở thành những
giới hạn không thể vượt qua với ý nghĩa là nếu vượt qua nổi những giới hạn đó thì
chủ nghĩa tư bản sẽ không còn là chủ nghĩa tư bản, nó đã biến đổi về chất hay
nói một cách biện chứng là nó tự phủ định chính nó. Từ góc độ kinh tế chính trị
học Mácxít có thể xác định những giới hạn đó là:
1.
Những giới hạn không thể vượt qua của chủ nghĩa tư bản ngày nay
Xét về lý luận, giới hạn chung về
sự điều chỉnh thích nghi của chủ nghĩa tư bản hiện nay chính là quan hệ sản
xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Vì
mục đích của điều chỉnh thích nghi là phải phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản và các tổ chức độc quyền;
là củng cố vững chắc hơn sự thống trị của các tổ chức độc quyền trên tất cả các
lĩnh vực trong nước và quốc tế. Nếu điều chỉnh mà làm phương hại đến lợi ích
của giai cấp tư sản và các tổ chức độc quyền thì chúng không bao giờ thực hiện.
Điều này hoàn toàn phù hợp với nhận xét của C Mác về chủ nghĩa tư bản “Không kể
đến những động cơ cao xa hơn, lợi ích bức thiết nhất của bản thân giai cấp
thống trị hiện thời cũng buộc họ phải dẹp bỏ hết thảy mọi trở ngại có thể kiểm
soát được bằng pháp luật đang kìm hãm mọi sự phát triển của giai cấp công nhân”
Sự điều chỉnh thích nghi của chủ nghĩa tư bản chỉ được tiến hành khi
những mâu thuẫn nội tại của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã phát triển
gay gắt và trở thành đối kháng, đe doạ trực tiếp đến sự tồn vong của chế độ tư
bản chủ nghĩa. Vì vậy nó chỉ có thể xoa dịu mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn xã
hội chứ không xoá bỏ được những mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản. Ví dụ
cuộc khủng hoảng tài chính 1997 có thể làm cho hệ thống các nước tư bản chủ
nghĩa sẽ lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng, khi đó quỹ tiền tệ quốc
tế (IMF) và ngân hàng thế giới (WB) đã không ngần ngại mở hầu bao cho Hàn Quốc
vay 18 tỷ USD, Thái lan vay 12 tỷ USD để sớm khắc phục những hậu quả do cuộc
khủng hoảng đó gây ra. Trong khi đó Liên bang Nga, một cường quốc kinh tế, khoa
học, quân sự và là một đối tác quan trọng của Mỹ, Tây âu, Nhật bản cũng chỉ
được vay 600 triệu USD kèm theo những điều kiện phi lý khác như đẩy nhanh tư
nhân hoá nền kinh tế, cải tổ bộ máy nhà nước các cấp...
Những giới hạn điều
chỉnh thích nghi của chủ nghĩa tư bản hiện đại biểu hiện ở chỗ tốc độ tăng
trưởng kinh tế không ổn định, còn nhiều tiềm ẩn của sự suy thoái và khủng
hoảng. Ví dụ theo đánh giá của quỹ tiền tệ quốc tế IMF tốc độ tăng trưởng kinh
tế của thế giới trong thập kỷ 90 cho thấy: năm 1991 là 1,8%, năm 1994 là 4%,
năm 1997 là 4,2% và năm 2000 là 4,7%; trong khi đó tốc độ tăng trưởng kinh tế
của Mỹ- một siêu cường kinh tế, năm 1991 là 0,9%, năm 1994 là3,5%, năm 1995 là
2,3% và năm 1999 là 3,3%. Lạm phát gia tăng, cụ thể giai đoạn 1960-1965 lạm
phát trung bình là 1,3% và giai đoạn 1981-1990 trung bình là 4,5%. Ngân sách
thâm hụt ngày càng lớn, ví dụ giai đoạn 1964-1965 là 1,6 tỷ USD, giai đoạn
1979-1980 là 1,5 tỷ, năm 1989 là 151,1 tỷ USD và năm 1990 trung bình trên 140
tỷ USD, cùng với 15% dân số Mỹ mù chữ và 37,5 triệu người đang sống dưới mức
nghèo khổ.
ở các nước tư bản phát triển cùng với
những vấn đề nan giải về kinh tế (khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát, trì
trệ..) là khủng hoảng lòng tin, bạo loạn và tội phạm lan tràn. Nước Mỹ được coi
là “biểu tượng”của tự do, nhân quyền với số dân 280 triệu người nhưng có tới
hơn 210 triệu khẩu súng các loại được bán cho dân chúng để “tự vệ”. Nước đứng
đầu thế giới về kinh tế, khoa học, kỹ thuật quân sự nhưng cũng đứng đầu thế
giới về khủng bố, tội phạm và ma tuý.Ví dụ sự kiện khủng bố ngày 11-9-2001 xảy
ra tại Mỹ đã làm trên 5000 người bị chết, điều này cũng không có gì xa lạ khi
Brêdinki cố vấn an ninh của tổng thống Mỹ Ri Gân đã cảnh báo rằng bước vào thế
kỷ 21 các nước tư bản phải đương đầu với 20 vấn đề nan giải đó là bạo lực,
khủng hoảng lòng tin, tội phạm, khủng bố, ma tuý, xung đột vũ trang, dịch bệnh,
đói nghèo...
2. Mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản
hiện nay
Mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản xét dưới góc độ kinh tế chính trị đó là do
mâu thuẫn ngày càng sâu sắc cả về tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất
với quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu đang dữ địa
vị thống trị trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Biểu hiện lực lượng sản xuất
đã phát triển đạt đến trình độ xã hội hoá cao, trong khi quan hệ sản xuất tư
bản chủ nghĩa đã lỗi thời, lạc hậu. Đây là mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư
bản hiện đại, mâu thuẫn này biểu hiện về mặt xã hội thành những mâu thuẫn chủ
yếu sau:
Thứ nhất, mâu thuẫn giữa tư bản và lao động làm thuê. Mâu
thuẫn này trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh biểu hiện giữa một
bên tư bản thì ngày càng giàu có, với một bên người lao động ngày càng bần
cùng. Ngày nay dưới chủ nghĩa tư bản hiện đại, người lao động tuy có trình độ chuyên môn ngày càng cao, trong số
đó có người là giám đốc, tổng giám đốc. Nhưng vì họ không có tư liệu sản xuất,
nên họ vẫn phải bán sức lao động cho nhà tư bản và ở địa vị làm thuê cho nhà tư
bản. Tiền lương vẫn là nguồn thu nhập chủ yếu và cũng chỉ đủ sống một cuộc sống
đói khổ, họ vẫn bị bần cùng hoá tương đối và tuyệt đối. Trong khi đó các tổ
chức độc quyền ngày càng giầu có, ngày càng thu được lượng lợi nhuân kếch xù. Theo
tạp chí Povhes tính đến năm 1998 có 225 người giầu nhất thế giới có tổng số vốn
1000 tỷ USD. Điều đó chứng tỏ chủ nghĩa tư bản ngày nay vẫn là xã hội áp bức
bóc lột và bất công. Ngày nay mâu thuẫn giữa tư bản và lao động làm thuê được
biểu hiện thành mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản trên phạm vi
quốc tế, mâu thuẫn giữa chế độ tư bản chủ nghĩa với công bằng tiến bộ xã hội và
nền văn minh mà loài người đang hướng tới; mâu thuẫn giữa lợi ích các tổ chức
độc quyền với những lợi chung có tính chất sống còn của nhân loại.
Thứ hai, mâu thuẫn giữa các
nước tư bản phát triển với các nước đang phát triển.
Sau sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân
kiểu cũ và chủ nghĩa thực dân kiểu mới, các nước tư bản phát triển vẫn không từ
bỏ ý đồ lôi kéo các nước đang phát triển đi theo con đường tư bản chủ nghĩa như
áp đặt quan hệ kinh tế xã hội không bình đẳng, áp đặt chíng trị tư bản chủ
nghĩa trên phạm vi toàn cầu.
Từ những năm 80 của thế kỷ XX đến nay, chủ nghĩa tư bản áp dụng chính
sách thực dân kinh tế, thực dân công nghệ, thực dân thông tin đối với các nước
đang phát triển. Thông qua chính sách kinh tế bất bình đẳng nói trên, các nước
tư bản phát triển đã khai thác những nguồn tài nguyên phong phú và nguồn lao
động dồi dào rẻ mạt từ các nước đang phát triển và thu được những khoản lợi
nhuận kếch xù, còn các nước đang phát triển lại trở thành nơi tiếp nhận nhưng
thiết bị công nghệ lạc hậu của các nước tư bản phát triển; là nơi tiếp tục sản sinh ra nhiều giá trị thặng dư,
lợi nhuận cho giai cấp tư sản và tư bản độc quyền. Kết quả là khoảng cách giàu
nghèo trên thế giới hiện nay có xu hướng ngày càng tăng lên nhanh chóng, biểu
hiện sự chênh lệch về thu nhập ( GDP/người/ năm) giữa các nước giàu nhất với
các nước nghèo nhất năm 1950 là 44/1 thì đến năm 1999 là 401/1.Bước sang thế kỷ
21 theo số liệu thống kê cho thấy, 3 người giàu nhất thế giới có giá trị tài
sản bằng GDP của 48 nước nghèo nhất thế giới cộng lại; tổng thu nhập của 200
người giàu nhất thế giới bằng tổng thu nhập của 41%số dân nghèo nhất. Từ bất
bình đẳng về kinh tế dẫn đến những bất bình đẳng về chính trị- văn hoá- xã hội.
Nhiều cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo gây ra các thảm họa nhân đạo. Từ thực tế
đó, nhiều nước tư bản phát triển sử dụng con bài “nhân quyền” “tự do” chống
khủng bố… để can thiệp bằng quân sự vào các nước khác. Ví dụ Mỹ đã lôi kéo
nhiều nước đồng minh tiến hành chiến tranh xâm lược các nước Apganistan, Irắc;
cấm vận Cuba , Iran , Triều tiên.
Như vậy chính chủ nghĩa cường quyền về kinh tế và chính sách hiếu chiến phản
động về chính trị của chủ nghĩa đế quốc, đứng đầu là đế quốc Mỹ đã làm cho mâu
thuẫn giữa các nước tư bản phát triển nhất với các nước đang phát triển ngày
càng trở nên gay gắt hơn.
Thứ ba, mâu thuẫn giữa các tổ
chức độc quyền tư bản, giữa các công ty xuyên quốc gia, giữa các trung tâm kinh
tế lớn tư bản chủ nghĩa với nhau.
Đây là mâu thuẫn nội bộ của chủ nghĩa tư bản, nó đã từng tồn tại trong
suốt cả thế kỷ XX và vẫn tiếp diễn ở thế kỷ XXI. Chính mâu thuẫn này đã đẩy
nhân loại vào 2 cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại
(chiến tranh thế giới 1939- 1945 đã làm cho 60 triệu người bị chết, 60 triệu
người bị tàn phế và thiệt hại về vật chất khoảng 1000 tỷ USD) . Hiện nay mâu
thuẫn giữa các trung tâm quyền lực kinh tế Mỹ-Tây Âu-Nhật bản biểu hiện thành
các cuộc chiến tranh thương mại, như chiến tranh cá thu, chiến tranh ô tô,
chiến tranh sắt thép. Trong cuộc chiến đó đã có nhiều công ty khổng lồ bị thôn
tính và nhiều nước tư bản đã vượt ra khỏi sự khống chế của Mỹ.
Thứ tư, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản với các nước
phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa.
Đầu những năm 90 của thế kỷ XX, sau khi Liên xô và Đông Âu sụp đổ khiến
cho chủ nghĩa xã hội lâm vào thoái trào, có người cho rằng chủ nghĩa xã hội
không còn nữa và như vậy mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản với chủ nghĩa xã hội
cũng không còn nữa.Trên thực tế chủ nghĩa xã hội vẫn tồn tại ở một số quốc gia,
vẫn là một thực thể kinh tế chính trị xã hội đối lập với chủ nghĩa tư bản và
vẫn là một trào lưu chính trị tư tưởng tiến bộ ở các nước tư bản, các nước đang
phát triển và ở cả những nước mà chế độ xã hội chủ nghĩa vừa mới bị tan dã cách
đây không lâu. Biểu hiện của mâu thuẫn này là sự trở lại chính trường của các
lực lượng cánh tả ở Mỹ-latin, vai trò của các đảng công nhân ở các nước Tây Âu,
Bắc Âu
Trong vài thập kỷ gần đây, chủ
nghĩa tư bản đã tạo ra những bước phát triển mới về lực lượng sản xuất, trên cơ
sở đó thực hiện những điều chỉnh thích nghi về quan hệ sản xuất và các quan hệ
xã hội khác, song bản chất kinh tế, bản chất chính trị của chúng vẫn không thay
đổi. Về kinh tế đó là sự thống trị của các tổ chức độc quyền trên tất cả các
lĩnh vực trong nước và quốc tế, về chính trị là hiếu chiến, xâm lược, phản động
và toàn diện. Trước mắt chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn còn tồn tại và tiếp tục
điều chỉnh thích nghi nhằm xoa dịu phần nào mâu thuẫn, nên còn có khả năng phát
triển. Nhưng xét lâu dài, trên bình diện cả về kinh tế- chính trị- xã hội, cùng
những mâu thuẫn nội tại của nó, chủ nghĩa tư bản ngày nay không phải là chế độ
xã hội đóng vai trò tiến bộ trong lịch sử. Vì vậy nó nhất định sẽ bị thay thế
bằng một xã hội mới công bằng văn minh và hạnh phúc hơn. Đó là xu hướng lịch sử
tất yếu của chủ nghĩa tư bản hiện đại. .
0 nhận xét:
Đăng nhận xét